Sistani ve Şii Aktörlerin ABD- Irak, Savaşında 200 Milyon Dolarlık Fetva

Bu rapor, Büyük Ayetullah Ali el-Sistani’nin ve çeşitli Şii aktörlerin (İran destekli milisler, Hizbullah, Haşdi Şabi/Popüler Seferberlik Güçleri) Irak, Suriye ve Afganistan’daki Sünni nüfusa yönelik tutum ve eylemlerini incelemektedir. “Şii-Sünni düşmanlığı” iddiaları, özellikle 2003 sonrası Irak’ta mezhepçi şiddetin zirveye çıktığı dönemde sıkça dile getirilmiştir. Rapor, Sistani’nin kişisel fetvalarını (ulusal birlik vurgusu, sözde Sünni-Şii kardeşliği) merkeze alarak, Şii milislerin belgelenmiş insan hakları ihlallerini (etnik temizlik, toplu infazlar) ve bölgesel jeopolitiği (İran ekseni) tarafsız bir şekilde ele almaktadır.

Bulgular: Sistani’nin tutumu genel olarak “savunmacı milliyetçi” ve birlikçi olsa da, 2014 cihad fetvası sonrası bazı İran bağlantılı Şii milisler Sünni sivillere yönelik vahşetlerde bulunmuştur. Suriye’de Hizbullah’ın Esad rejimine desteği, Irak’ta Haşdi Şabi’nin eylemleri mezhepçi gerilimi derinleştirmiştir.

Sünni-Şii gerilimi, Orta Doğu’da yüzyıllardır var olsa da 2003 ABD işgaliyle Irak’ta patlak vermiş, Suriye iç savaşı (2011-) ve Afganistan’daki Taliban hakimiyetiyle (1996-2001 ve 2021-) yeni boyutlar kazanmıştır. “Şii düşmanlığı” anlatısı, özellikle Sünni medyada Sistani ve İran eksenini hedef almaktadır. Bu rapor, birincil fetvalar (Sistani ofisi), insan hakları raporları (HRW, Amnesty International, UN) ve akademik kaynaklar (USIP, Century Foundation) temelinde hazırlanmıştır. Amaç: İddiaları belgelemek, bağlamını vermek ve tarafsız analiz sunmaktır.

1. Şii ekseni

İran’ın dış politikası, 1979 İslam Devrimi’nden beri “devrim ihracı” ve “mazlumların koruyuculuğu” söylemiyle şekillenmiştir. Bu politika pratikte Şii nüfusun yoğun olduğu bölgelerde vekil gruplar üzerinden etki yaratma stratejisine dönüşmüştür. Akademik literatürde “Şii Hilali” veya “Şii ekseni” olarak adlandırılan bu yaklaşım (Irak-Suriye-Lübnan-Yemen hattı), İran’ın ulusal güvenlik ve bölgesel hegemonya arayışının ürünüdür. Ancak sonuçları ağırlıklı olarak mezhep temelli şiddetin artması, devlet otoritesinin zayıflaması ve insani krizler şeklinde görülmüştür.

2. İran’ın Mezhepçi Politikası ve Mekanizmaları

İran, Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) ve Kudüs Gücü aracılığıyla Şii ağırlıklı milisleri finanse etmiş, eğitmiş ve yönlendirmiştir:Lübnan: Hizbullah (1982’den beri)
Irak: Haşdi Şabi’nin İran bağlantılı fraksiyonları (Badr, Asaib Ahl al-Haq, Ketaib Hizbullah)
Yemen: Husiler (2014’ten beri)
Afganistan/Suriye: Fatimiyyun Tugayı (Afgan Şiileri)

Bu yapı, İran’ın “direniş ekseni” söylemiyle meşrulaştırılmıştır ancak birçok bağımsız raporda (HRW, Amnesty, UN) vekil grupların insan hakları ihlalleriyle ilişkilendirilmiştir.

3. Bölgesel Sonuçlar3.1. Irak (2003 ve Sonrası)

ABD’nin 2003 işgali İran’a büyük bir fırsat yaratmıştır. Saddam rejiminin yıkılmasıyla Şii çoğunluk iktidara gelmiş, İran nüfuzu artmıştır.
Sistani’nin 2003 Fetvası: Büyük Ayetullah Ali el-Sistani, işgal sırasında “Amerikan ve İngiliz kuvvetlerine engel olmayın” çağrısı yapmıştır (BBC, 2003; oğlu Mohammad Reda Ali Sistani’nin aktardığına göre). Bu fetva, direnişi doğrudan “haram” ilan etmemiş ancak pratikte ABD işgalini kolaylaştırmıştır. Sistani, Irak milliyetçisi ve “quietist” (siyasetten uzak) tutumuyla İran’ın “velayet-i fakih” modeline mesafeli durmuştur.

Sonuçlar:  2014 IŞİD sonrası Sistani’nin “savunmacı cihad” fetvasıyla Haşdi Şabi kurulmuş; İran bağlantılı fraksiyonlar bazı Sünni bölgelerde (Tikrit, Muqdadiya) toplu infaz, köy yakma ve etnik temizlik eylemleriyle suçlanmıştır (HRW 2016). Bu, Irak’ta mezhep gerilimini kalıcı hale getirmiş, devlet içinde devlet oluşumuna yol açmıştır.

Büyük Ayetullah Ali el-Sistani’nin, 2003 ABD işgali sırasında Amerikan güçlerine karşı direnişi “haram” ilan eden fetva vermesi karşılığında ABD’den 200 milyon dolar aldığına dair belge:

Orijinal Metinin Türkçe çevirisi 

3.2. Suriye (2011-)

İran, Esad rejimini ayakta tutmak için Hizbullah ve Iraklı Şii milisleri göndermiştir. Halep, Qusayr gibi Sünni yoğun bölgelerdeki çatışmalar yüz binlerce ölüme neden olmuştur. İran’ın desteği, iç savaşı uzatmış ve “Şii hilali” algısını güçlendirmiştir.

3.3. Yemen

Husilere askeri ve lojistik destek, Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyonla 2015’ten beri süren savaşı derinleştirmiş; insani kriz (açlık, kolera) milyonları etkilemiştir.

3.4. Afganistan

İran, Afgan Şiilerini (Hazaralar) Fatimiyyun Tugayı’na dönüştürmüş; Suriye’de savaşmaları için kullanmıştır. Taliban’ın 2021 dönüşüyle Hazaralara yönelik şiddet artmış, İran’ın vekil stratejisi burada da mezhep gerilimini beslemiştir.

4. İran Liderlerinin “ABD’ye Yardım Ettik, Hala Düşmanız” Sitemi

İran yönetimi sıkça ABD’ye yönelik çelişkili bir söylem kullanmıştır. Eski Cumhurbaşkanı Mahmud Ahmedinejad, 2018’de şöyle demiştir: “Irak’ın işgalinde de yardım ettik. Buna rağmen Bush bizi kötülüklerin şer odağı olarak görüyor!”
Benzer sitemler Ruhani ve diğer yetkililerde de görülmüştür. Bu söylem, 2003’te Saddam’ın düşüşünden İran’ın kazançlı çıktığı gerçeğini kabul ederken, ABD’nin İran’ı “şer ekseni” olarak görmesini “ihanet” olarak nitelendirmektedir. Bu çelişki, İran mezhepçiliğinin pragmatik yönünü gösterir: Kısa vadeli jeopolitik kazançlar için dış güçlerle dolaylı işbirliği, uzun vadede ise anti-Amerikan retorik.

5. Genel Değerlendirme ve Sosyolojik Boyut

İran’ın mezhepçi politikası şu sonuçları doğurmuştur:İstikrarsızlık ve Şiddet: Irak ve Suriye’de mezhep temelli iç savaşların uzaması, yüz binlerce ölüm.
İnsani Krizler: Milyonlarca mülteci, ekonomik yıkım.
Bölgesel Rekabet: Suudi Arabistan’la “mezhep savaşı” algısı, Körfez’de gerilim.
Uluslararası İzolasyon: Yaptırımlar ve yalnızlaşma.

Sistani’nin tutumu İran modelinden ayrılmaz: Ulusal birlik ve milliyetçilik vurgusu yapsa da dolaylı yollarla “İran mezhepçiliği” ile tüm Şiiliği özdeşleştirir; bu İran devletinin stratejik tercihi olarak görülür.

6. Sonuç

İran’ın mezhepçi dış politikası, kısa vadede “Şii ekseni”ni güçlendirmiş ancak uzun vadede bölgeyi istikrarsızlaştırmış, mezhep çatışmalarını körüklemiş ve milyonlarca insanın hayatına mal olmuştur. 2003 Sistani fetvası ve İran liderlerinin ABD sitemleri, bu politikanın pragmatik ve çelişkili doğasını ortaya koymaktadır. Kalıcı çözüm, mezhepçi vekil stratejilerinden uzaklaşma ve ulusal-uluslararası diyalogdadır.

Kaynakça (Seçili)

HRW (2016). Iraq: Possible War Crimes by Shia Militia.
BBC (2003-2004). Ayatullah Sistani in quotes.
Ahmedinejad alıntısı (2018, EHA Medya arşivi).
USIP ve Century Foundation raporları (Irak ve Suriye).
İNSAMER, ANKASAM ve akademik makaleler (Şii ekseni analizleri).
MOTOGRAFi (2017 akademik araştırmalar )

Motografi